وقتی قصه‌ام می‌شوی

نثر، داستان کوتاه

چگونه پدیده‌ای ویرانگر چون جنگ، در بستر پدیده‌ای آفرینشگر چون ادبیات رشد می‌کند؟ از میان زیرمجموعه‌های ادبیات، کدام یک در بستر خونین مرگ، جراحت و فقدان توان رشد دارد؟ آیا چنین پرداختی؛ به تداوم جنگ، تجلیل از خشونت و شفاف‌سازی چهره رنج کمک نمی‌کند؟ پاسخ این سوالات بله است. بله، ادبیات جنگ شامل همه‌ این‌ها است. حتی پا را نیز فراتر می‌گذارد، نسبت به تبعات اختلافات نظامی هشدار می‌دهد، نمایشگاهی برای ارایه جنایات جنگ می‌شود و برای معنی صلح استدلال ویژه خودش را دارد. در ادبیات جنگ، آثار جنگ بسیار دقیق‌تر از خود واقعی‌‌اش ضبط و نگهداری می‌شود و یادآوری زنده‌ای برای مرگ است. چاره‌ای نیست که برای آفرینش بسیاری از صحنه‌ها و وقایع، باید رویکردی شهودی، استثماری و سادیسمی وجود داشته باشد. در عین حال، گفتن از جنگ عاری از هرگونه خودپرستی و آرامش‌بخش است. توأمانی از رضایت و خشم، اندوه و شادی، التهاب و آسودگی و احساسات است. ادبیات جنگ، ادبیات تناقضات است. حقیقتی که خودش را در شکست‌های ما جست‌وجو می‌کند. نویسندگان جنگ با کار بسیار سختی مواجه هستند چرا که در حال به تصویر کشیدن فضایی هستند که اغلب توسط هیچ‌کدامشان تجربه نشده است و از آن پیچیده‌تر مواجهه با مخاطبانی است که درک درستی از جنگ به معنای واقعی آن ندارند. وجود این تناقضات در شروع نوشتن، به تصویر کشیدن جنگ را امری غیرممکن می‌نماید. مخاطب با شرایطی ناآشنا و سرشار از تناقضات مواجه می‌شود که درک آن فضا را برایش دشوار می‌سازد.
در این شرایط نیاز به برگشت‌های زیادی احساس می‌شود. برگشت به منبع اصلی هر چیز که سطح آن در روایت یا شعر به تصویر کشیده شده است. گویی خود جنگ دارای هویت مستقلی نیست و علتی که به آن هویت می‌بخشد، باید از زندگی و رویدادهایی گرفته شده باشد جدای از جنگ. بنابراین برای شفاف‌سازی هر گره، هر رنج، هر شکست و مرگ نیاز به برگشت وجود دارد. این برگشت می‌تواند حتی به‌قدر خاطره‌ای کوتاه از دلیلی موجه برای انتخاب جنگیدن باشد. جایگاه ادبیات دقیقا در این نقطه مشخص می‌شود. آن‌جا که ورای قدرت ادبیات در ساخت زبان و آفرینش تصویر و ارایه اثر، برهان منطقی هر رفتار تحلیل می‌شود و مخاطب در جایگاهی قرار می‌گیرد که برای ورود به پیکاری که در پیش رو دارد، قانع می‌شود و پایاپای قهرمان پیش می‌رود. از طرف دیگر، مفهوم جنگ همیشه با ویرانی و آسیب همراه است؛ آسیب‌هایی که تنها به جسم و جان آدمی برنمی‌گردد، بلکه آثار ویرانی‌اش را در ساختمان‌ها، سازه‌ها و حتی فضاهای خصوصی انسان‌ها برجا می‌گذارد. این امر برخلاف سایر موضوعات ادبی، چندجانبگی در دیدگاه و اجرا را می‌طلبد، جایی‌که برای نشان‌دادن فقدان و ملال، نیاز به تلاش بیشتری حس می‌شود.در چنین تهاجم ترسناکی، پدیده‌ها کیفیت خودشان را بارها‌ و بارها از دست می‌دهند. نویسنده ناچار است از آنچه در پس‌زمینه روایت ساخته، دست بکشد و بگذارد جنگ دست به‌کار شود. دست به‌کار عبور از شهرهایی که روزگاری خاستگاه زندگی و عشق بوده‌اند، خیابان‌ها و کوچه‌هایی که هر لحظه شاهد رشد و بالندگی بوده‌اند و حتی وارد فضاهایی بسیار بکر شود که توسط هر خواننده با عمیق‌ترین تمایلات رویایی‌اش ساخته شده است. نویسنده قادر است در هر بستری باتوجه به شاکله و خاصیت‌اش جنگ را بگستراند، زخم بزند و نابود کند و همه این‌ها با توجه و تمرکز بر حقیقت رخ می‌دهد. لذا ادبیات جنگ در بستر رئالیست رشد می‌کند که تبعات خودش را دارد. از آن جمله که هرچه تلاش در جهت نشان دادن تصویر واقعی‌تری از جنگ انجام پذیرد، ریسک ایجاد لذتی سادیسمی را بیشتر می‌کند؛ چراکه چشم‌پوشی از حقیقتی که جنگ در آن می‌گذرد، امری غیرممکن است.
در باب لذت خوانش آثار جنگ، تشریک مخاطب در صحنه‌های ریسک و نزدیک کردنش به هراس جنگ، لذتی شگفت ایجاد می‌کند. مخاطب با تصور لحظه‌به‌لحظه جزییات، تجربه وحشت، انتقام و غم را شبیه یک قربانی درک می‌کند. خصوصا برای افرادی‌که امکان حضور واقعی در چنین فضاهایی را ندارند. مثال؛ خانم‌ها که در خطوط مقدم هیچ جنگی حضور ندارند؛ به استثنای حضور زنان کُرد در صحنه پیکار. خوانندگان آثار جنگ مسئولیت مهمی دارند. درک چگونگی و چرایی انتقال حقایق و دروغ‌های نگاشته شده، درک شرایط کسانی‌ که به تصویر کشده‌اند یا نقل‌کننده وقایع هستند و پذیرش و احترام به مسائل اخلاقی حاکم، جز با شهروند جهانی‌شدن میسر نیست.  نوشتن در باب جنگ، چون تمام ژانرهای دیگر ادبی، نیازمند هوشمندی و فرهیختگی ذهنی آفرینندگان است. آنچه آفرینشگر ادبی ارایه می‌دهد، متاثر از پرداخت منطقی و جهان‌بینی دقیق نویسنده است. جنگ، با پیکر زخمی و متعفن خویش، عقوبتی خوش‌تر از مرگ ندارد و آنچه در خوانش و تجربه این فضا قابل‌توجه و احترام است، هیچ جز بازتاب معجزه انسان نیست.

 

پ ن: منتشر شده در روزنامه شهروند پانزدهم شهریور 94

http://shahrvand-newspaper.ir/Default.aspx?NPN_Id=329&pageno=8

نوشته شده در یکشنبه ۱٥ شهریور ۱۳٩٤ساعت ٧:٥٥ ‎ب.ظ توسط طیبه تیموری نظرات () |


Design By : Night Skin